နိဒါန်
မၞိဟ်ဒးဒုၚ်ရပ်ထိၚ်တအ် ၜိုန်ရကလေၚ်ဗၠးတိတ်ကၠုၚ်မာန်ကီုလေဝ် မၞိဟ်မဒးဒုၚ်ချိုတ်အာတအ်ဂှ် ဂွံကလေၚ်ဂျိုၚ်ကၠုၚ်ပၠန်ဂှ် ဒှ်ဟွံမာန်ရ။ သၞာံ (၂၀၂၆) နူဂိတုဂျာန္နဝါရဳ စဵုကဵုစိုပ် ဂိတုသာပ်တေမ်ၝာ ပွိုၚ် (၉) ဂိတုဏံ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ထဝ် ကေုာံ ပွိုၚ်ဍုၚ်ၜဳကလေၚ်တံဂှ် ပရေၚ်ဗတိုက်နကဵုက္ၜၚ်ကျာ (၁၀၇) ဝါ၊ လွဟ်ဇၞော် (၃၆) ဝါ ကေုာံ ညးဍုၚ်ကွာန်မဒးချိုတ်အာ (၂၅) တၠ၊ ညးဒးဘဲဝပ် (၅၆) တၠ နွံကၠုၚ်လဝ်ရ။ နကဵု ဌာန်ကွတ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ရးမည (RICE) ဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ် ကုဒေသသၠုၚ်ကျာဍုၚ်ဗၟာ (၁၄) ပွိုၚ်ဍုၚ်တုဲ ကံက်မံၚ်တၚ်ဂၞၚ် စပ်ကဵုပဋိပက္ခပၞာန် မတွံဂး ပရေၚ်ပေါဲဗ္တိုက်နာနာတံရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အကာဲအရာပဋိပက္ခပၞာန် မဒှ်ကၠုၚ်လဝ် ပ္ဍဲဂိတုသာပ်တေမ်ၝာ ပွိုၚ်မွဲဂိတုဏံဂှ် ပ္တိုန်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲတမ်လိခ်ဝွံရောၚ်။
တၚ်ဂၞၚ် စပ်ကဵုပဋိပက္ခဂမၠိုၚ်
နကဵုတၚ်ဂၞၚ် ဌာန်ကွတ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ရးမည (RICE) မ္ဂး ပွိုၚ်မွဲဂိတု အပ္ဍဲ (၁၄) ပွိုၚ်ဍုၚ် မၞုံဒေသသၠုၚ်ကျာဍုၚ်ဗၟာဂှ် ပေါဲဗ္တိုက် (၅) ဝါ၊ လွဟ်ဇၞော် (၂၇) ဝါ၊ ပရေၚ်ဗ္တိုက်နကဵုက္ၜၚ်ကျာ (၇) ဝါ ကေုာံ ပရေၚ်ဗ္တိုက်နကဵုစက်ဗရုသာဲ (၄) ဝါ က္တဵုဒှ်လဝ်နွံရ။ ရံၚ်အာ နလၟေၚ်ပွိုၚ်ဍုၚ်မ္ဂး ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဍာ်ဗု ကေုာံ ပ္ဍဲကအ်ကြိက်တံဟေၚ် ဂွံဆဵုကေတ် ပေါဲဗ္တိုက်တုဲ ဗွဲတၟေၚ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ထဝ်ဂှ် နကဵုလွဟ်ဇၞော် (၁၅) ဝါ ဒးဒုၚ်ပန်ခ္ဍာၚ်လဝ်တုဲ ဒှ်ပွိုၚ်ဍုၚ် ဒးဒုၚ်ပန်ကဵုလွဟ်ဇၞော် လၟိဟ်ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ။ ပရေၚ်ဗ္တိုက်နကဵုစက်ဗရုသာဲတံဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ထဝ်၊ ကအ်ကြိက် ကေုာံ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဍာ်ဗုတံရ။ ဆဂှ်ဟွံက ဗတိုက်နကဵုက္ၜၚ်ကျာဂှ်လေဝ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ထဝ်ဂှ် ဒးဒုၚ်ဗ္တိုက်လဝ် ဂၠိုၚ်အိုတ်တုဲ စဵုကဵု (၆) ဝါနွံတဴရ။
ပရေၚ်ဇီုကပိုက် လ္တူညးဍုၚ်ကွာန် ပွိုၚ်မွဲဂိတု
ဟိုတ်နူပဋိပက္ခပၞာန်တုဲ ပွိုၚ်မွဲဂိတု ညးဍုၚ်ကွာန် ဒးဒုၚ်အိုတ်အာလမျီု (၄) တၠနွံတုဲ (၈) တၠဂှ် ဒးလဝ်ဘဲဝပ်ကီုရ။ သ္ၚိညးဍုၚ်ကွာန် နလၟိဟ် (၄၂) မဝွံလေဝ် လီုလာ်အာလဝ်နွံရ။ ဆဂှ်ဟွံက ညးဍုၚ်ကွာန် ဒးဒုၚ်ရပ်စပ်ကဵုပၞာန်ဗၟာ အပံၚ်သီုဖအိုတ် နွံ (၅၄) တၠတုဲ ပၞောဝ်ကဵုလၟိဟ်ဂမၠိုၚ်ဂှ် (၃၆) တၠဝွံ သ္ပဟိုတ်ကဵုသၞောဝ်ယိုက်ဝန်ပၞာန်၊ (၅) တၠဂှ် နကဵုပရေၚ်တၞဟ်ဟ်တုဲ ဒးဒုၚ်ရပ်စပ်လဝ်ရ။ ညးကလေၚ်ဗၠးတိတ်လေဝ် နွံ (၁၂) တၠရ။
ပရူပရာဂမၠိုၚ်
ပေါဲဗတိုက်တံဝွံ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဍာ်ဗုဂှ် က္တဵုဒှ်လဝ် (၄) ဝါ ဒှ်လၟိဟ်ဂၠိုၚ်အိုတ်တုဲ ဂိတုသာပ်တေမ်ၝာ စၟတ်တ္ရဲ (၃) ဇိုၚ်ကွာန်ရတ်တၟး ကဵုကွာန်ဍာ်ဂမ္တဴတံဂှ် ပေါဲဗတိုက် (၂) ဝါ၊ စၟတ်တ္ရဲ (၂၅) ပ္ဍဲကွာန်ဝမ်းဇွဲ (၁) ဝါ ကေုာံ စၟတ်တ္ရဲ (၂၉) ပ္ဍဲကွာန်သစ်တိုထောၚ့်ဂှ် (၁) ဝါ ပေါဲဗ္တိုက် က္တဵုဒှ်လဝ်နွံရ။ ရံၚ်ကဵုဒေသမ္ဂး ပ္ဍဲဒေသသ္ကုတ်သၟဝ်ကျာဍာ်ဗု ကဵုဒေသသ္ကုတ်သၠုၚ်ဍာ်ဗုတံဂှ် ပေါဲဗ္တိုက် က္တဵုဒှ်လဝ်ရ။ ပပ္တံနူဒုသ္ကိုပ်ပၞာန် ကျော်စွာလၚ်း ကၠုၚ်စိုပ်ဌာန်ဂအုပ်ပၞာန်ရးသၟန်ၜဳတုဲဂှ် ဒပ်ပၞာန်တၠအဝဵုတံ ထ္ပက်ကၠုၚ် ဇရေၚ်ခရိုၚ်ဓဝါဲ ကေုာံ လ္ပါ်ပွိုၚ်ဍုၚ်ဍာ်ဗုတုဲ ပေါဲဗ္တိုက်ဂမၠိုၚ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ်ရ။ ပေါဲဗ္တိုက်ဂၠိုၚ်တိုန်ခဍၚ် ညးဍုၚ်ကွာန်တံလေဝ် ပရေၚ်ဇီုကပိုက် ဒဒိုက်သၞာဂၠိုၚ်တိုန်ခဍၚ်ကီုရ။ ပ္ဍဲဂိတုသာပ်တေမ်ၝာ ပွိုၚ်မွဲဂိတု ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဍာ်ဗုဂှ် ညးဗြဴ (၂) တၠ ဒးလဝ်ဘဲဝပ်နွံရ။
ပ္ဍဲဂိတုအဝ်ဂါတ် စၟတ်တ္ၚဲ (၁၅) တုဲကၠုၚ်တေံဂှ် ဗဒိုပ်ပၞာန်ဗၟာ မဖျေံမံၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူကုန်ကျာ် မၞုံကွာန်ကွီမောၚ်တိုၚ်ဂှ် ဒးဒုၚ်သီကု ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးကောန်ဂကူကရေၚ် (KNLA) ရ။ ရံၚ်ကဵုပရေၚ်ပၞာန် သွက်ဒေသသၟဝ်ကျာကအ်ကြိက်မ္ဂး ကွာန်ကွီမောၚ်တိုၚ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော်မံၚ်တုဲ ပပ္တံနူဒးဒုၚ်သီဗဒိုပ်တုဲဂှ် ဒပ်ပၞာန်တၠအဝဵုတံ ညံၚ်သ္ဂောံကလေၚ်ဂွံဒၞါဲဂှ်မာန်ပၠန် ဂ္စါန်ရေၚ်တၠုၚ်ဂှ်ရ ဒြဟတ်ၜါလ္ပာ်တံ ဒှ်ကၠုၚ်ပေါဲဗ္တိုက်ရ။
ပ္ဍဲတွဵုရးဍုၚ်မန်ဂှ် ပေါဲဗတိုက်က္တဵုဒှ်လဝ် ဟွံမွဲကီုလေဝ် ပရေၚ်ဘပဠပၞာန် နူဒပ်ပၞာန်တၠအဝဵုတအ်ဂှ် ဂွံဒေါံဇူအာ ဟွံမွဲရ။ ပ္ဍဲဂိတုသာပ်တေမ်ၝာဏံသၟး လွဟ်ဇၞော် (၁၆) ဝါ ကေုာံ ပရေၚ်ဗ္တိုက်နကဵုက္ၜၚ်ကျာ (၇) ဝါ နွံတုဲ ညးဍုၚ်ကွာန် (၃) တၠ ဒးချိုတ်အာတုဲ၊ (၅) တၠဂှ် ဒးလဝ်ဘဲဝပ်နွံရ။
[1] Rehmonnya Institute for Civic Engagement, October 5, 2026: မွန်နှင့် တောင်ပိုင်းဒေသ (၁၄) မြို့နယ် လစဉ် စစ်ရေးပဋိပက္ခ အချက်အလက် ဆိုင်ရာ အစီရင်ခံစာ။ https://rehmonnyainstitute.com/2026/10/05/data-0010/
တၚ်သ္ၚဳဂၠိပ်ဂမၠိုၚ်
ရံၚ်ကဵု သဘဴဓရ် ပရေၚ်ဂီုကၠီုမၞိဟ် (Human Security) မ္ဂး “ပ္ဍဲဒေသမွဲမွဲ ၜိုန်ရပေါဲဗ္တိုက် ဟွံက္တဵုဒှ်သၟးဂှ် ဒေသဂှ် ၜိုဟ်သြိုဟ်အာ ဟွံသေၚ်ရ။” နကဵုလိခ်ဒုၚ်စဳရေၚ် ပရေၚ်ဖောအ်ဗြေဝ်မၞိဟ် (၁၉၉၄) UNDP မ္ဂးလေဝ် ပ္ဍဲဒေသမွဲမွဲ မဟွံမွဲကဵု ပေါဲဗ္တိုက် မွဲဟာန်ကေုာံ ဇၟာပ်မၞိဟ်တံ ဂွံမံၚ်စံၚ်တန်တဴ ဗွဲမဟွံမွဲကဵု ဘဲဖေက်လကိုတ်၊ မဟွံမွဲကဵု ဘဲအန္တရာယ်တံဂှ်ဟေၚ် ကော်ခဴစ ပရေၚ်ဂီုကၠီုမၞိဟ်ရ။ ဆ္ဂး ပရေၚ်ပန်ပှော် မၞုံကဵုဘဲအန္တရာယ်တံ ဆက်က္တဵုဒှ်ဒၟံၚ်မ္ဂး ဒေသဂှ် ဂီုကၠီုမံၚ်ရောၚ် ဟီုဟွံဂွံရ။
ဤရှုထောင့်မှ ကြည့်လျှင် လၟိဟ်ပေါဲဗ္တိုက်ဂမၠိုၚ်ဂှ် ထ္ၜးတဴ အကာဲအရာဒပ်ပၞာန်နာနာတုဲ လၟိဟ်ဇီုကပိုက် (ချိုတ်ဂျိုၚ်) ဂမၠိုၚ်ဂှ် ထ္ၜးတဴ အကာဲအရာဂီုကၠီုညးဍုၚ်ကွာန်တံရ။ ပ္ဍဲတွဵုရးဍုၚ်မန်ဂှ် ရံၚ်ကဵုတၚ်ပထမမ္ဂး ပေါဲဗ္တိုက် ဟွံမွဲဒှ်ကၠာကီုလေဝ် ရံၚ်တၚ်ဒုတိယမ္ဂး ညးဍုၚ်ကွာန်ဂမၠိုၚ် ဒးဆဵုဂဗ ကုဘဲအန္တရာယ်ဖိုဟ်ရ။ ဟိုတ်သာ်ဂှ်ရ တွဵုရးဍုၚ်မန်ဝွံ ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ်ရောၚ် ဟီုစဂွံရ။
သ္ဒးခါတ်အကာဲ ပရေၚ်ၜိုဟ်လလံ တွဵုရးဍုၚ်မန်မ္ဂး “ဒှ်မံၚ်ပေါဲဗ္တိုက်ဟာ” ဟွံသေၚ်တှ်ေ “ညးဍုၚ်ကွာန်ဂမၠိုၚ် ဂွံမံၚ်စံၚ်တန်တဴမံၚ် ဗွဲမဂီုကၠီုဟာ” သာ်ဝွံ ဒးပ္တိတ်သၟာန်ရ။ ရံၚ်ကဵုအတိုၚ်ပရေၚ်ဂီုကၠီုမၞိဟ်မ္ဂး ၜိုဟ်လလံဟီုဂှ် တန်တဴကုပေါဲဗ္တိုက် ဟွံသေၚ် ဒးဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကု ပရေၚ်ဂီုကၠီု ဘဝညးဍုၚ်ကွာန်၊ ကုနိစ္စဒူဝညးဍုၚ်ကွာန်ရောၚ်။
နိဂီု
သရောပ်တုဲ ဒးသ္ၚဳဂၠိပ်မ္ဂး ပွိုၚ်မွဲဂိတု သာပ်တေမ်ၝာဏံ ပ္ဍဲတွဵုရးဍုၚ်မန်ဂှ် ပေါဲဗ္တိုက်ၜါလ္ပာ်တံ က္တဵုဒှ်လဝ် ဟွံမွဲကီုလေဝ် ပရေၚ်ဗ္တိုက် နကဵုက္ၜၚ်ကျာဂှ် ဂၠိုၚ်တိုန်နူဂိတုကၠာတေံဂှ်ရ ညးဍုၚ်ကွာန် မၞုံပ္ဍဲဒၞါဲဒေသပဋိပက္ခသၟးဟွံက အလုံညးဍုၚ်ကွာန်မွဲ ဒးစွံသတိကဵု ပရေၚ်ဂီုကၠီုရောၚ်။ နကဵုညးမရေၚ်တၠုၚ်ချူခၞံမူဝါဒတံ ဒးကဵုဖျုန် ကုပရေၚ်ဂီုကၠီုညးဍုၚ်ကွာန်တုဲ ညံၚ်ဂွံဓဇက်ချူအာ မူဝါဒညိဂှ်လေဝ် မဒးဗ္တိုက်ဖအောဝ်ဏာရအဴ။
ဗဵုရုပ်ဂမျိုၚ်ဒၞာဲဏံညိ➜
