ကဏ္ဍပရေၚ်ခၠေဝ်သှ်ဍုၚ်မ္ၚး လ္တူဍုၚ်ဗၟာ
လၟေၚ်သတ္တဟ၊ သ္ၚဳဂၠိပ်ပရေၚ်ၜိုဟ်လလမ်
သၞာံ (၂၀၂၆) ဂိတုဂျောန် စၟတ်တ္ၚဲ (၂၆)
■ပ္ဍဲသၞာံ (၂၀၂၆) ဂိတုမေကဵု ဂျောန်ဏံ အလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာတအ် မိက်ဂွံရုန်တိတ်နူ နူဘဝဍုၚ် မသှ်ေသၟေဟ်မွဲဓဝ်တုဲ ဒးဂစာန်ဆက်ဆောံကဵု ဍုင်ဇိုၚ်ဝုဟ်ဒိုဟ်တအ်ရ။ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်ရ ဆေင်စပ်ကဵု ပရေင်ကလုတ်တမာန်တုဲ ကုဍုင်ဖိလေပ်ပေန်၊ ဟံင်ကံင်၊ အေန်ဒဝ်နဳယှာ ကေုာံ ဍုင်လောတအ်ဂှ် အလဵုအသဳပၞာန်တံ ဒုၚ်တၠုၚ်ဆဵုဂဗလဝ် ပ္ဍဲနေပျဳဒဝ်တေံ အဆက်ဆက်ရ။
မေန်အံၚ်လှိုၚ် အာလဝ် ဍုင်အိန္ဒိယျ ပ္ဍဲဂိတုမေ စၟတ်တ္ၚဲ (၃၀) ကေုာံ အာလဝ် ဍုင်ကြုက် ပ္ဍဲဂိတုဂျောန် (၁၅) တံဂှ် ပ္ဍဲဗွိုၚ်ဒေသ ဍုၚ်ဇိုၚ်ဝုဟ်ဒိုဟ်တံကီု သီုကဵုဂၠးကဝ်မွဲ စိုတ်လုပ်စ မင်ရံင်ဒၟံင်အိုတ်ရ။ ဟိုတ်မုရောဟီုမ္ဂး သွက်မေန်အံၚ်လှိုၚ် မသၠာဲထောံကယျိုၚ်ပၞာန်တုဲ လုပ်စိုပ်ကၠုင် အပ္ဍဲပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် နဒဒှ် “သမ္မတကောန်အရာပ်” မွဲတုဲ သွက်သ္ဂောံကလိဂွံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ နူဂၠးကဝ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်မွဲရ။ ကမၠောန်ဏအ်ဝွံ သွက်ဂွံပခိုင်ဗွဲမလုပ်သၞောဝ် ကုအလဵုအသဳပၞာန်တုဲ သွက်ဂွံပံက်တြင်ကလုတ်တမာန် နူဘဝဍုၚ် မသှ်ေသၟေဟ်မွဲဓဝ်ဂှ်ကီုရ။ ပ္ဍဲလိက်သ္ၚဳဂၠိပ်ဏအ်ဝွံ အရာမဆေင်စပ်ကဵု တင်သဳကၠဳ ပ္ဍဲတရဴတအ်ဂှ်လေဝ်ကီု၊ တင်ကလေင်ခၠေဝ်သှ် နူဍုင်ဇၞော်တအ်ဂှ်လေဝ်ကီု၊ ကိစ္စဏအ်ဝွံ သွက်အနာဂတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာ ကေုာံ ကမၠောန်ဒ္စးဒုင်ပၞာန် သာ်လဵုဆက်ဒှ်အာမာန်ရောတံဂှ် ပါလုပ်သ္ၚဳဂၠိပ်လဝ်ရ။
➤အိန္ဒိယျ ဒုၚ်တၠုၚ် နကဵုပရဲပရၚ်ပိုန်ဒြပ်
ကြဴနူမဒုင်ဂိုၚ်ကေတ်လဝ် နဒဒှ် “သမ္မတ” တုဲ တရဴမေန်အံၚ်လှိုၚ် မအာလဝ် ဍုင်အိန္ဒိယျဝွံ ဒှ်တရဴကလုတ်တမာန် ကၠာအိုတ် ဒးစၟတ်သမ္တီရ။ တရဴအိန္ဒိယျ ပ္ဍဲဍုၚ်နယူဒေလဳဂှ် ဆဵုဂဗလဝ် ကေုာံ ဝန်ဇၞော်အိန္ဒိယျ နရေၚ်ဒြာမဝ်ဒဳတုဲ သွက်ဂွံပခိုင်ပတိုန် ပရေင်သွံရာန်ဗၞိက်ဍုၚ်ၜါကီု၊ ကမၠောန်မပံင်တောဲ ပ္ဍဲကဏ္ဍခကောဝ် (သတ္တု) မဂၠာဲဝါတ်တအ်ကီု၊ သွက်ဂွံသၠုၚ်ပတိုန်အသိၚ် ပရေင်ဓမံက်ရုပ်ရဴ ကိုန်စဳမာန်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲဒေသကီု ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒြဟတ်တမ်ရိုဟ်မၞိဟ်တအ်ဂှ် သဳကၠဳလဝ်နွံရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲကဏ္ဍဂၠံၚ်ဍာန်ၜဳမှာသၟိတ် ကေုာံ ဂီုကၠီုလပှ်ကျာ (Cyber Security) တအ်ဂှ်လေဝ် သွက်ဂွံပံင်တောဲအာမွဲစွံညိဂှ် ဍုၚ်ၜါလ္ပါ်တုပ်စိုတ် ကလိဂွံတင်လက္ကရဴအိုတ်ရ။
သွက်ဍုင်အိန္ဒိယျမ္ဂး ဍုင်ဗၟာဝွံ ဒှ်ဍုၚ်ဇိုၚ်ဝုဟ်ဒိုဟ်သၟးဟွံသေင်၊ ဒှ်တြင်မလုပ်အာစိုပ် ဒေသအာယှအဂၞဲမွဲရ။ ဆဂး လၟုဟ်ပ္ဍဲဒေသဒိုဟ်ဗာယပ်ဍုင်ဗၟာဂှ် ပရေင်ပၞာန်ကၠိုက်ကၟဵုမံင်တုဲ ပေါဲဗတိုက်တအ်ဝွံ ဇီုကပိုက်ကၠုၚ် ကုပါၚ်တြင်လုပ် သွက်အိန္ဒိယျရ။ ကိစ္စညးဒဴဘဲပၞာန် မလုပ်ၜက်ပယျဵုကီု၊ ပရေၚ်ချဳဓရာင်ဒြဟတ်ရပ်လွဟ်တအ်ကီု ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီုပယျဵုတအ်ဂှ် ဒှ်တင်ဝါတ်ဂါတ် သွက်အိန္ဒိယျရ။ မွဲတၚ်ပၠန်ဂှ် ပေါဲဗတိုက်အပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ဆက်က္တဵုဒှ်မံင်တုဲ တိဍာ်တၠအဝဵုပၞာန်တံ မထိင်ဒဝ်လဝ်တံဂှ် ဍန်စှ်ေအာဂှ်လေဝ် ဒှ်တၚ်ဇီုကပိုက်မွဲ သွက်ကိုန်စဳမာန်မဟာဗျူဟာ ပိုန်ဒြပ်အိန္ဒိယျကီုရ။ ကိုန်စဳမာန်ပရေၚ်ပၠံၚ်ဗ္စိုပ်သွာၚ်ဇဳ ကုလားတန် ကေုာံ ကိုန်စဳမာန်ဂၠံၚ်ကာဇၞော် အိန္ဒိယျ-ဗၟာ-ထာဲတံဂှ်မ္ဂး ဒှ်လတေၚ်ဆီအဓိက သွက်မူဝါဒ “Act East Policy” တုဲ အနာဂတ်ကိုန်စဳမာန်တအ်ဝွံ တန်တဴမံၚ်ကဵု အကာဲအရာပရေင်ၜိုဟ်လလံဍုၚ်ဗၟာတိုက်ရိုက်ရ။ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်ရ အိန္ဒိယျတံ မဒုင်တၠုၚ် ကုမေန်အံၚ်လှိုင်ဝွံ ဟိုတ်နူမေတ္တာနွံဟွံသေင်၊ ဟိုတ်နူမိက်ဂွံကလေၚ်ဓမံက်ရုပ်ရဴ ကိုန်စဳမာန်ဂမၠိုၚ်တံမာန်ဟေၚ် ရုဲစှ်ထောံ သွက်ပရဲပရၚ် ဂုဏ်ဖဵုပိုန်ဒြပ်အိန္ဒိယျဟေၚ်ရ။
ပ္ဍဲအကြာတရဴဏံဂှ် ပရေင်မအာလ္ၚောဝ်ကျာ် မဟာဗောဓိ ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဂါယာဂှ်လေဝ် ဒှ်အရာမစကာ ပရေင်ဘာသာသၞာ ကေုာံ ပြဝေဏဳယေန်သၞာၚ်တုဲ သွက်ဂွံဖအောန်ဖျေံ ပရေၚ်ကြံၚ်မ္ၚိုဟ်တအ် နကဵုနဲကဲမွဲသာ်ရ။ သွက်နေပျဳဒဝ်မ္ဂး တရဴဏံဝွံ ကလိဂွံဗီုပြင်ရုပ်ရဴခိုဟ်မွဲ သွက်ဂွံထပ်ပြး ထ္ၜးပျး ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာပၠန်ရ။ ဗီုရုပ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်တၠအဝဵုပၞာန် မချဳဒရာင်မံင် ပ္ဍဲအကြာညးဍုင်ကွာန် မဒုင်တဲတအ်ဂှ် မဳဒဳယာအလဵုအသဳတအ် ချူဗၟံက်ထ္ၜးဏာ ပြာပြာကတ်ကတ်ရ။
ဆဂး ပရေင်မဒုင်တၠုၚ်သာ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာမထံက်ဂလာန် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ရောၚ် ပွမပံက်အဓိပ္ပာယ် ဟွံဂွံရ။ ဍုင်အိန္ဒိယျဝွံ စပ်ကဵုကိစ္စဍုင်ဗၟာမ္ဂး ဒးထိၚ်မံၚ်သၠဒကေဝ် အကြာအစာံဒဳမဝ်ကရေဇြဳကီု၊ ပရေင်ဂီုကၠီု အပ္ဍဲဒေသကီု ကေုာံ ကိစ္စဍုၚ်ကြုက် သြဇာတဴမံၚ် လ္တူဍုၚ်ဗၟာတံဂှ်လေဝ် အိန္ဒိယျတံ မ္ဒးစွံသတိတုဲ ဆက်ဆောံတဴ ကုဍုၚ်ဗၟာရ။ ဟိုတ်သာ်ဂှ်ရ ပွမဒုၚ်တၠုၚ်ဆဵုဂဗ ကုမေန်အံၚ်လှိုၚ်ဝွံ နဒဒှ်သ္ပစၟတ်သမ္တီ နနဲပရေင်ဍုင်ကွာန်ပေင်ပေင်ဟွံသေင် ဒှ်တင်ရုဲစှ် နနဲမဟာဗျူဟာ ဒှ်ကမၠောန်မွဲသာ်ရ။
➤ပရေၚ်ထံက်ဂလာန် ပေကျေၚ်
ကြဴနူတရဴဍုင်အိန္ဒိယျတုဲ ဟွံလအ်မွဲသာ် မေန်အံၚ်လှိုၚ် မတိတ်အာလဝ် ဍုင်ကြုက်ရ။ မေန်အံၚ်လှိုၚ် မကလိဂွံ ပရေၚ်ဒုၚ်တၠုၚ် နူပေကျေၚ်ဂှ် သာတုဲခိုဟ်နူ အိန္ဒိယျဏီရ။ သမ္မတကြုက် ယှဳကျေၚ်ဖျေၚ် တိတ်ဒုၚ်တၠုၚ် သ္ပစၟတ်သမ္တီ မေန်အံၚ်လှိုၚ် နဒဒှ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဍုၚ် လုပ်သၞောဝ်မွဲရ။ ဆဂှ်ဟွံက ထံက်ဂလာန် ကုအလဵုအသဳ မအုပ်ဓုပ်မံၚ်လၟုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ညိၚ်ဝပ်ဍုၚ်ဗၟာရောၚ် ဟီုဂးလဝ်တုဲ တင်ဏံဝွံ ဒှ်အရေဝ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မဇြိုဟ်နက်နူကဵု အရေဝ်ကလုတ်တမာန် သာမညဏီရ။ အကြာဍုၚ်ၜါတံလေဝ် ဂွံကၠုၚ်တၚ်တုပ်စိုတ် ပွမရေၚ်တၠုၚ်ပံၚ်တောဲအာမွဲစွံ ပ္ဍဲဒၞါဲ (၁၈) ဒၞါဲရ။
တၚ်သဳကၠဳအဓိက အကြာဍုၚ်ကြုက် ကဵုဍုၚ်ဗၟာမ္ဂး ဒှ်တၚ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဟေၚ်ရ။ ကိုန်စဳမာန်မဆက်စၠောံလဝ် နူကဵုတွဵုရးယူနာန် စဵုကဵုစိုပ် ၜဳမှာသၟိတ်အိန္ဒိယျ ကိုန်စဳမာန် မကော်ခဴ စၚ်္ကြန်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ဍုၚ်ၜါ (စီးပွါးရေးစၚ်္ကြံ)၊ ဂၠံၚ်ပၟတ်လလဳဓါတ် (စွမ်းအင်ပိုက်လိုင်း) တအ်ကီု၊ သၞေဟ်က္ၜင်တအ်ကီု ကေုာံ ပၞော်ဂၠံၚ်သွံရာန်ဗၞိက်တအ်ဂှ် ဒှ်မံင်ကိုန်စဳမာန်ကိစ္စဇၞော် သွက်ဍုၚ်ၜါတံရ။ တင်ဒတူဒလိုၚ်ကြုက်လေဝ် ကလးဖ္ဍးမံင်ရ။ ညးလဵုမအုပ်ဓုပ်မံၚ် ဍုၚ်ဗၟာဂှ် သွက်ကြုက်တံ ကိစ္စဇၞော်ဟွံသေၚ် ညးလဵုရေၚ်တၠုၚ်ကဵု ပရေၚ်ၜိုဟ်လလံ ဍုၚ်ဗၟာ ကေုာံ ညးလဵုကဵုလျိုၚ် ကုပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ကြုက်မာန်ရောဟေၚ် ဒှ်တၚ်ကိစ္စဇၞော် သွက်ကြုက်ရ။
သွက်မေန်အံၚ်လှိုၚ်မ္ဂး ၚုဟ်မးတရဴအာပေကျေၚ်ဝွံ ဇၞော်ပြဲနူတင်တုပ်စိုတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တအ်ဏီရ။ အဃောဍုင်ပလိုတ်တအ် ကေတ်အရေဝ် ကၟာတ်လဒဵုမံၚ် အခေါၚ်အရာနာနာ ကုတၠအဝဵုပၞာန်တံဂှ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဍုၚ်ကြုက်တံ ကဵုအခေါၚ်အရာ ကော်ဘိက်ဆဵုဂဗဂှ်မ္ဂး ဒှ်အရာတၚ်နွံပၟိက် မေန်အံၚ်လှိုၚ် မွဲတၚ်ဂှ်တုဲ သီုဒှ်အာ အယောၚ်အလာပရေၚ်သ္ပစၟတ်သမ္တီမွဲကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပေကျေၚ်ဂှ် ဒှ်ဍုၚ်မဟာမိတ်ပိုန်ဒြပ်သၟးဟွံက သွက်ပၞော်တိတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် တၠအဝဵုပၞာန်လေဝ် ဒှ်ဍုၚ်ကိစ္စဇၞော်အိုတ်ရ။
➤ပွမဂၠိုက်ဂၠါဲ ပရေၚ်လုပ်သၞောဝ် ကေုာံ မဟာဗျူဟာ ဍုၚ်ဇိုၚ်ဝုဟ်ဒိုဟ်
တော်ရံၚ်ကဵု တရဴမေန်အံၚ်လှိုၚ် အာဍုၚ်ဇိုၚ်ဝုဟ်ဒိုဟ် မပ္တံ အာဍုၚ်ကြုက်ကဵု အာအိန္ဒိယျတံမ္ဂး တၚ်ရန်တၟံအဓိက တၠအဝဵုပၞာန်တံဝွံ သွက်သ္ဂောံရုန်တိတ် နူဍုၚ်သှ်ေသၟေဟ်မွဲဓဝ်တုဲ သွက်သ္ဂောံတိုန်စိုပ် လ္တူစၚ်ကလုတ်တမာန်တံ မပ္တံ လ္တူစၚ်ကုလသမဂ္ဂ၊ လ္တူစၚ်အာဇြဳယာန်တံ ဒှ်တမ်ရ။ မွဲကာလဓဝ် နကဵုတၠအဝဵုပၞာန်တံ ဆဵုဂဗဆက်ဆောံတဴ ကုဍုၚ်ဖိလေပ်ပေန်၊ အေန်ဒဝ်နဳယှာ၊ ဍုၚ်လော၊ ဟံၚ်ကံၚ်၊ အိန္ဒိယျ ကေုာံ ဍုၚ်ကြုက်တံဂှ် ဗွဲဓမ္မတာဟွံသေၚ်။ ဒဒှ်ရ ဍုၚ်ဗၟာဝွံ ကလေၚ်ဗဂေတ်မံၚ် စက်ယန်အုပ်ဓုပ်တုဲ ဒှ်ဍုၚ်ဂ္စာန်ဒက်မံၚ် ပရေၚ်ၜိုဟ်လလံမွဲရောၚ် ပၟိက်မိက်ဂွံထ္ၜးတဴ ကုဍုၚ်ဂၠးကဝ်တံရ။
ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ညံၚ်ဂွံညာတ်တဴ သာ်ဂှ်လေဝ် ဌာန်ပရိုၚ်အလဵုအသဳပၞာန်တံ ဗပေၚ်ဇြဟတ် လလောၚ်မံၚ်ကဵု ပရိုၚ်လၟေၚ်ၚ်နွံကၠုၚ်ရ။ တုဲပၠန် ညးဍုၚ်ကွာန်ကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာတံ ညံၚ်ဂွံပတှ်ေကၠုၚ် ညးတံဂှ်လေဝ် တၠအဝဵုပၞာန်တံ ဂ္စာန်လွဳပရာမံၚ်အိုတ်ရ။ ဆ္ဂး စပ်ကဵုတၠအဝဵုပၞာန်တံတုဲ ဍုၚ်ဇိုၚ်ဝုဟ်ဒိုဟ်တံဂှ် တၚ်လစွံစိုတ် ဟွံတုပ်သၟဟ်အိုတ်ရ။ အိန္ဒိယျတံ စွံသတိတုဲ အဃာဆက်ဆောံမံၚ် မေန်အံၚ်လှိုၚ်ဂှ် ဍုၚ်ကြုက်ဂှ် ဆက်ဆောံတဴ နနဲသၠးပွးရ။ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ တၞဟ်ခြာသာ်ဏံဂှ် ထ္ၜးမံၚ်သာဓက စပ်ကဵုကလုတ်တမာန်တံမ္ဂး ဖဵုပရဲကၟိန်ဍုၚ် (Nation Interest) ဂှ်ဟေၚ် ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ရုဲစှ်ဂၠိုၚ် နူၚုဟ်မးပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ရ။
➤နိဂီု
တရဴမေန်အံၚ်လှိုၚ်အာလဝ် ဍုၚ်အိန္ဒိယျ ကေုာံ ဍုၚ်ကြုက်တအ်ဝွံ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞးကလုတ်တမာန်မွဲကီု သီုကဵုပရေၚ်ဒက်ပတန် ရုပ်ရဴပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ခိုဟ်မွဲရ။ ဆဂး ဗီုလဵုဟီုဟီု တင်ရန်တၟအ်အဓိက တရဴဏံဝွံ နွံဆမွဲဓဝ်ဟေင်ရ။ ပွမရုန်တိတ် နူဍုၚ်သှ်ေသၟေဟ်မွဲဓဝ်တုဲ ပွမနွံပၟိက်ကဵု နဒဒှ်အလဵုအသဳလုပ်သၞောဝ်မွဲကီုရ။ စပ်ကဵုကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာတုဲ အိန္ဒိယျကဵု ဍုၚ်ကြုက်တံ လစွံစိုတ် ၜိုန်ရတၞဟ်ခြာမံၚ်ကီုလေဝ် အကြာဍုၚ်ၜါဏံ တၚ်တုပ်သၟဟ် မွဲတၚ်လေဝ် နွံကီုရ။ ပွမဆက်ဆောံတဴ မေန်အံၚ်လှိုၚ်ဂှ် နစေတနာသက်သက်ဟွံသေၚ် သွက်ဖဵုပရဲကၟိန်ဍုၚ် (Nation Interest) ညးတံဟေၚ်ရ။
လ္ပာ်ဒြဟတ်ပၠန်ဂတး ဒစဵုဒစး တၠအဝဵုပၞာန်တံဂှ်မ္ဂး ဟိုတ်နူပရေၚ်ဆိုက်ဗ္ဒက် ဍုၚ်ဇိုၚ်ဝုဟ်ဒိုဟ်တံတုဲ တၚ်ကော်ဆော ဇၞော်တိုန်ကၠုၚ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေၚ်ပြံၚ်သၠာဲဍုၚ်ဗၟာဂှ် သ္ဒးဖန်ဗဒှ် နူအပ္ဍဲဍုၚ်ဗၟာဟေၚ်တုဲ သ္ဒးဖန်ဗဒှ် နူဍုၚ်မ္ၚး ဟွံသေၚ်ရောၚ်။ အကြာဒြဟတ်ပၠန်ဂတးတံလေဝ် ပရေၚ်ပံၚ်တောဲနတဲ ဒးရေၚ်တၠုၚ်တုဲ ပရေၚ်ထံက်ဂလာန် ညးဍုၚ်ကွာန်တံ ညံၚ်ဟွံဂွံယအ်စှ်ေအာ လ္တူပၠန်ဂတးတံဂှ်လေဝ် ဒးဂိုတ်ဂ္စာန်လွဳပရာထေက်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အနာဂတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာဂှ် နွံပ္ဍဲတဲ ဍုၚ်သ္အာၚ်တံဟွံသေၚ် နွံပ္ဍဲတဲ ညးဍုၚ်ကွာန် ကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာဟေၚ်ရောၚ် မ္ဒးပ္တိုန်ထ္ၜးဏာရအဴ။
