ပရေင်တုန်ခၠေဝ်ကၟိန်ဍုင်ဇဳ (ပေါဲရုဲမာဲဆထ္ၜးဗီုပြင် ကေုာံ ကရေပ်ဂရတ်အကြာ ရာဇဝတ်ပၞာန်)
နိဒါန်
သၞာံ၂၀၂၅ ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာဂှ် ကြပ်စိုပ်ကၠုင်အခိင်ကာလ ဒပ်ပၞာန်မသီလဝ်အဝဵု ဂိတုဝှာပ်ဘျဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ ရတုဲ ဒှ်ကၠုင်ကာလ မသ္ဂုတ်သွာတ်ကဵု ကံဇာတာကၟိန်ဍုင်မျာန်မာယျ။ အလဵုသဳပၞာန်ဝွံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်ဍေဟ်တအ် ညံင်သ္ဂောအ်လုပ်သၞောဝ် နကုဗဗွဲဓရ်တုဲ ဂ္စါန်ကၠောန်ဗဒှ် ပေါဲရုဲမာဲ ပ္ဍဲဒဳဇြေမ္ဗာ ၂၈ ရောင်။ ဆ္ဂး ပေါဲရုဲမာဲဂှ် ကၠောန်အာ အကြာ ပေါဲပၞာန်မသ္ကာတ်မြဟ်၊ ပေါဲဗတိုက်က္ၜင်ကျာ မၞိဟ်ချိုတ်ဂၠိုင် ကေုာံ ပရေင်တးပါဲမသ္ကာတ်မြဟ် ကၟိန်ဍုင်ဇဳတအ်ရ။
ပေါဲရုဲမာဲ ဆထ္ၜးဗီုပြင် ကေုာံ ပြဝ မဂၠါဲဓရ်ဍာံ
ပေါဲရုဲမာဲဏအ်ဂှ် အလဵုသဳပၞာန်တအ် စကာနဒဒှ် ပၞော်ဒတိတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တုဲ ကၠောန်ကီုလေဝ် ကုလသမဂ္ဂ၊ကဝ်မယှေန်တၠပညာဥပဒေ ကၟိန်ဍုင်ဇဳ(ICJ)ကေုာံ ဂကောမ်တၞဟ်တၞဟ်ဗွဲမဂၠိုင်တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ်ပေါဲရုဲမာဲ ဆထ္ၜးဗီုပြင်(Sham)ဓဝ်ရ။ကံင်ဇြဳပၞာန် မထိင်ဒက်လဝ် ကံင်ဇြဳပေါဲရုဲမာဲကၟိန်ဍုင် (UEC)ဝွံ အလုံကၟိန်ဍုင် ပၞောဝ် ၃၃၀ပွိုင်ဍုင်ဂှ် ပွိုင်ဍုင်၂၇၄ဂှ်ဟေင် ကၠောန်အာမာန်တုဲ ပွိုင်ဍုင်သၟေဟ် ၅၆ဂှ် ဟိုတ်နူအကာဲအရာပၞာန်ဟွံညိင်ဝပ်တုဲ ကၠောန်ဟွံမာန်ဏီရ။
အတိုင်ပတိတ်ကၠုင်လဝ် “ဥပဒေစဵုဒၞါပေါဲရုဲမာဲ ဒဳမိုဝ်ကရေဇြဳဗော်ဇဳ” ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင်ဂှ်မ္ဂး ညးမပါ်ပဲါပေါဲရုဲမာဲ(ဝါ)ညးမဆဝ်မ္ၚုဟ် သွက်ဂွံထ္ၜးဆန္ဒ ကုပေါဲရုဲမာဲမ္ဂး ဒုဟ်ဒဏ်ဂှ် ထံင်မွဲအယုက်၊ဟွံသေင်မ္ဂး ပၟိင်ဂမ္စိုတ်ဒးမာန်ဒၟံင်ရ။တင်တဏအ်ဂှ် ကၟိန်ဍုင်ဇဳတအ်စိုတ်လုပ်စကၠုင် နဒဒှ်ဖံက်ဒၟံင်သၞောဝ် အခေါင်အရာမၞိဟ်ရ။မွဲလ္ပာ်ဂှ်ပၠန် NUGဝွံ ဟွံပစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ်ပေါဲရုဲမာဲတုဲ စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ပ္ကီုပရာပ်ဂှ် သွက်သဂွံ ဗကပ်ဗဗေင်ထ္ၜးဆန္ဒဂှ် ဗတိုက်ဖအောဝ်ကၠုင်လဝ်ရ။
ပ္ဍဲဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာဏအ် ပရေင်အုပ်ဓလီုတိဍာ် သဝ်စ်ှေကၠုင်တုဲ ညံင်သ္ဂောအ် ကလေင်သီမာန်ပၠန်ဂှ် ကံင်ဇြဳပၞာန်ဝွံ စကာကၠုင်ပၞာန်ကျာ ဇၞော်ကုဒြဟတ်ရ။စဵုကုစိုပ် ဂိတုနဝ်ဝေမ္ဗာ ၂၀၂၅ဂှ် ဗတိုက်ကၠုင် နကုပၞာန်ကျာ ၂,၁၆၅အလန်တုဲ ဣဏအ်ဂှ် ဂၠိုင်နူ ပွမစကာပၞာန်ကျာ ပ္ဍဲသၞာံ၂၀၂၄ ၁,၇၆၁အလန်ဏီရ။ပ္ဍဲဂိတု ဒဳဇြေမ္ဗာဏအ် ပရေင်ဒဒှ်ပရေအ်အိုတ် (၂)ဂှ်
(၁)ဒဳဇြေမ္ဗာ(၅): ရးသေတ်ကိုင်၊ပွိုင်ဍုင်ဒဳပေဝ်ယေန်၊ကွာန်မရကာန် ပ္ဍဲဆေင်ဍာ်လက်ဖက်မွဲဂှ် ဟိုတ်နူ ပွမဂြာတ်မခတိုဟ် နူက္ၜင်ကျာဂှ်ရ ကောန်ကွာန် ညးမဗဵုပေါဲမခ္ဍမ်ကျာ ချိုတ်အာ ၁၈တၠ။
(၂)ဒဳဇြေမ္ဗာ(၁၀):ပ္ဍဲတ္ၚဲ International Human Rightsဂှ် ရုင်ဂဥုဲဇမၞော်မြံက်ဥူ မနွံပ္ဍဲတွဵုရးရခေင် ဒးဒုင်ဂြာတ်လဝ် မခတိုဟ်တုဲ ညးတၠယဲ၊ညးမယိုက်သဇိုင်ဂဥုဲ ကေုာံညးဍုင်ကွာန် ချိုတ်အာ ဟွံအောန်နူ ၃၁တၠရ။
ပွ မဗတိုက်ရုင်ဂဥုဲဂှ် ဒှ်ပွ မဖံက်သၞောဝ် ဂျဳနဳဗာဂန်ဗေန်ယျှေန် ဇၞော် ကုဒြဟတ်တုဲ ဥက္ကဋ္ဌအာဇြဳယျာန် ကေုာံ Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights တအ်ဗျိဗၠုတ်လဝ် ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ်ရ။
ဂရေပ်ဂရတ်မျာန်မာ ကေုာံ အကာဲအရာဗစာ မၞိဟ်ကုမၞိဟ်
အကာဲအရာ ကၟိန်ဍုင်မျာန်ဝွံ ဒှ်ကၠုင်ဒၟံင် “ဂရေပ်ဂရတ်ညာတ်ဟွံမာန်”(Almost invisible Crisis)ပ္ဍဲဂၠးတိဏောင်ရဴဝွံ ညးမပ္ညဳစၞးကၟိန်ဍုင်မျာန်မာ ပ္ဍဲကုလသမဂ္ဂ Gwyn Lewis ဂှ် ကဵုလဝ်သတိ ပ္ဍဲဒဳဇြေမ္ဗာ ၁၄ဂှ်ရ။ဟိုတ်နူပေါဲဗတိုက် ပ္ဍဲ၂၀၂၅ ကေုာံ ဘဲကသဳတိ ပ္ဍဲဂိတုမာတ်တအ်တုဲ ညးမထောံသ္ၚိဌာန် နွံကၠုင် ၃.၆ပြကောဋိကိုဋ်၊သၞာံ ၂၀၂၆မ္ဂး ဂၠိုင်တိုန်အာ စိုပ်၄ပြကောဋိကိုဋ်မာန်ရောင် တော်ဆလဝ်ရ။
ကုလသမဂ္ဂဝွံ လလောင်တြးကၠုင် အစဳအဇန် ပရေင်ခလေဝ် မဆေင်စပ် ကုပရေင်ဗစာမၞိဟ်ကုမၞိဟ်တုဲ မၞိဟ်၁၆ပြကောဋိကိုဋ်(သီု ကောန်င္ၚာ် ၅ပြကောဋိကိုဋ်)တအ် နွံပၟိက်ဒၟံင်အရီုဗင်ကာပရှ်ဏောင်ဂှ် ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် သွက်သၞာံ၂၀၂၆ရ။ဆ္ဂး ပ္ဍဲသၞာံ၂၀၂၅ဏအ် ဂွံလဝ်ဩန်ဗွဝ် ၂၅က္ဍိုပ်ကၠမ်ဓဝ်တုဲ ဒှ်ကၠုင်ပရေင်တာဒၞါ သွက်ကမၠောန်သ္ဂောအ်ရီုဗင်တအ်ရ။
ပရေင်တုန်ခၠေဝ် ကၟိန်ဍုင်ဇဳ ကေုာံ အကြာဒေသပွဳပွူ
ဆေင်စပ် ကုကၟိန်ဍုင်မျာန်မာတုဲ ပရေင်တုန်ခၠေဝ် ကၟိန်ဍုင်ဇဳတအ် တၞဟ်ခြာဒၟံင်ရ။
ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် : ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ဝွံ ဂီုကၠီုယာယဳ မကဵုလဝ်ကောန်ဍုင်မျာန်မာ (TPS)ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၆ ဂိတု ဂျာန်ညဝ်ဝါရဳဂှ် ရုပ်သီထောအ်ဏောင်တုဲ ပ္ဍဲ ဒဳဇြေမ္ဗာ၁၆ဂှ် စုတ်ထောအ်ပ္ဍဲစရင် ကၟိန်ဍုင်အာတရဴဟွံဂွံပေင်ပေင်(Full Travel Ban)တအ်ရ။မွဲလ္ပာ်ဂှ်ပၠန် ဖျေံလဝ်ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ကေတ်ဒုဟ်လတူ BKBA ကေုာံသကိုပ်ညးဇၞော် မကဵုဒၟံင် အရီုဗင် ကုဂကောမ်လီဩန်ဇြိုက်ဗာတအ်ရ။
ဍုင်အိန်ဒိယျ : အိန်ဒိယျဝွံ ပရေင်ဆက်ဆောမ် ကုကံင်ဇြဳပၞာန်ဂှ် ဆက်ထိင်ဒဝ်လဝ်တုဲ ပ္ဍဲဒဳဇြေမ္ဗာ၁၅ ကလုတ်ဍုင်အိန်ဒိယျ Abhay Thakur ကၠုင်ဆဵုဂဗ ကုသကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် မဂၞန်ပိ မနွံယၟု ဂျဝ်သွာလေန် ပ္ဍဲနေဗျဳဒဝ်ရ။မူဝါဒအိန်ဒိယျဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုပရေင်ဂီုကၠီုပယျဵုဓနက် ကေုာံ ပရေင်ဆန်ၜန်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တအ်တုဲ “ဆိုက်ဗဒက်ဒၟံင်နတဲ” (pragmatic Hedging)ရောင် ဟီုစဂွံရ။
ဍုင်ကြုက်ချိုင်ဏာ : ကြုက်ချိုင်ဏာဝွံ ဟိုတ်နူ ကဵုလဝ် ကီုပရာပ် လတူMNDAA သွက်သဂွံကလေင်အပ်ပြာပ် ဍုင်ဠာယှိုဝ် ကုကံင်ဇြဳပၞာန်တုဲ မဒးဒုင်ထမံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲလိခ်ဒုင်စဳရေင်ဂမၠိုင်ရ။ဣဏအ်ဂှ် နကု “ဘပလ ပရေင်ကလုတ်”(Bullying Diplomacy)ကြုက် တုဲ ဒးဒုင်ပါ်ပဲါလဝ်ရ။
သမဂ္ဂယူရောပ်(EU) : EUဝွံ ရန်ကုသွက်ကၟိန်ဍုင်မျာန်မာ ကေုာံ ရိုဝ်ဟေန်ဂျာတအ်တုဲ ထပ်ရီုဗင် ယူရိုဝ် ၂၉ပြကောဋိကိုဋ် ဏောင်ဂှ် ပ္ဍဲဒဳဇြေဗ္မာ ၁၆ဂှ် လလောင်တြးလဝ်ကီုလေဝ် ပရေင်ပေါဲရုဲမာဲဏအ် “ဟွံစ်ှေစိုတ်ပုဟ်”ဂှ် ဟီုလဝ်ပိုတ်ပိုတ်သ္ကုတ်သ္ကုတ်ရ။
ပရေင်ခၠေဝ်ဒုင်ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင် ကေုာံ ဗကပ်ဗဗေင်ရမျှာင်သ္ၚိတ်
ပ္ဍဲဒဳဇြေမ္ဗာ ၁၀ တ္ၚဲအခေါင်အရာမၞိဟ်ဂၠးတိ ဂှ်ဗကပ်ဗဗေင် ကုပေါဲရုဲမာဲတုဲ ကၠောန်လဝ် ဗကပ်ဗဗေင်ရမျှာင်သ္ၚိတ်ရ။ကောန်ဍုင်တအ်ဂမၠိုင် နူ ဂယး၁၀နာဍဳ ဒဵုစိုပ် သဝ်တ္ၚဲ၃နာဍဳ ဟွံတိတ်ဂၠံင်တုဲ ထ္ၜးကၠုင်ဆန္ဒ ကုပေါဲရုဲမာဲပ္တောံရ။မွဲလ္ပာ်ဂှ် ကံင်ဇြဳဝွံ စောဲဒုဟ် နကုပထုဲပလီုပေါဲရုဲမာဲတုဲ ကေတ်ကၠုင်လဝ်ဒုဟ် မၞိဟ်၂၂၉တၠရ။
နိဂီု
ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာဏအ်ဝွံ သွက်ကၟိန်ဍုင်မျာန်မာဂှ် ဒမၠု ကု လျးတအ် ဒွန်တောဲဒၟံင်ညးသကအ်ရ။ပေါဲရုဲမာဲတၠအဝဵုပၞာန်တအ်ဂှ် တၠအဝဵုပၞာန်တအ် ဂ္စါန်ဒၟံင်သ္ဂောအ်ဂွံစၟတ်သမ္တီ နကုပရေင်ဍုင်ကွာန်ကီုလေဝ် ပဋိပက္ခတအ် ဂၠိုင်တိုန်ဒၟံင်ရ။ ကၟိန်ဍုင်မျာန်မာဝွံ ယဝ်ရဍုင်မ္ၚးတအ် ဟွံလုပ်ဖန်ဖက်ကဵုမ္ဂး ပ္ဍဲ၂၀၂၆ဏအ် ပတဝ်အာက္ဍိုပ်ကု ပရေင်လီုလာ်တအ်ဂၠိုင်တိုန်ရောင်ဂှ် နကုတင်နင်မဂွံလဝ်တအ်သရောပ်တုဲ ပတိုန်ထ္ၜးဏာရ။
