တင်တုပ်စိုတ် အာဇြဳယျာန်ဂှ် ဟွံဒှ်ကမၠောန်ရ
နိဒါန်
သၞာံ ၂၀၂၆ဂှ် သွက်ဍုင်ဒိုဟ်အဂၞဲ(ASEAN)သၟးဟွံက သွက်ပရေင်ကရေပ်ဂရတ်ဍုင်မျာန်မာလေဝ် စိုပ်အာနဒဒှ် တမ္ၚံက်မလုပ်ဝင် မွဲကဏ္ဍယျ။အခိင် ဍုင်ဖိလေပ်ပေန်လုပ်ကေတ်တာလျိုင် ဥက္ကဋ္ဌအာဇြဳယျာန်ဂှ်လေဝ် ပရေင်ဍုင်မျာန်မာဂှ် ဒှ်ဒၟံင်တင်ကော်ဆော ၜိုဟ်လလမ်ပ္ဍဲဒေသ ဇၞော်ကုဇြဟတ်ရ။တင်တုပ်စိုတ် အာဇြဳယျာန်မသုန်တင်(Five-Points Consensus) မထမံက်လဝ်ပ္ဍဲ ၂၀၂၁ဂှ် ပေင်အာမသုန်သၞာံကီုလေဝ် မုလေဝ်ဟွံတၟေင်ကၠုင်မွဲသာ် အာဒၟံင် လ္ပာ်စ်ှေဏောင်ဂှ် ဂွံညာတ်ကေတ်ရ။ပရေင်ကံင်ဇြဳပၞာန် မပလဝ်မဇ္ဇျဟ်ကု ကတိကဝတ်၊ပရေင်ပကီုပရာပ်မဂၠိုင်ကၠုင် ပ္ဍဲဍုင်မျာန်မာကောမ်ကု ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ်ပေဲါရုဲမာဲ မွဲလ္ပာ်ဓဝ်တအ်ဂှ် စမ်ၜတ်ဒၟံင် ပရေင်ညဳသၟဟ်အာဇြဳယျာန် ကု ပရေင်စ်ှေဗဟဵုတအ်ရ။လိခ်သ္ၚဳဂၠိပ်ဏအ်ဝွံ ပါ်ပဲါတုဲ ပတိုန်ထ္ၜးဏာ ပရေင်တုန်ခၠေဝ်ကၟိန်ဍုင်ဇဳ လတူကၟိန်ဍုင်မျာန်မာ မဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ၂၀၂၆ ဂိတု ဂျာန်ညဝ်ဝါရဳ ကောမ်ကု အနာဂတ်အာဇြဳယျာန်ကုပရေင်ကၟိန်ဍုင်မျာန်မာ မနွံသၟဝ်ပရေင်အာက္ဍိုပ်ဖိလေပ်ပေန်တအ်ရောင်။အလန်ဖိလေပ်ပေန် ဒှ်ဥက္ကဋ္ဌဏအ် မုအရာမွဲကၠောန်ရောဂှ် ပပဓာန်တုဲ၊ တင်တုပ်စိုတ်အာဇြဳယျာန် ဟွံဒှ်ကမၠောန်ရဂှ် သ္ၚဳဂၠိပ်အာ နကုတင်နင် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရောင်။
ဖိလေပ်ပေန် ကေတ်တာလျိုင် ဥက္ကဋ္ဌအာဇြဳယျာန် ကောမ်ကု မဟာဗျူဟာ ပရေင်ဍုင်မျာန်မာ
ကြဴနူ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂိတုဝှာပ်ဘျဝ်ဝါရဳ ၁ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်မျာန်မာ ပရေင်သီအဝဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ရန်ကုဂွံထမံက်ပရေင်ၜိုဟ်လလမ် အကြာဒေသအာဇြဳယျာန်ဂှ်ရ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂိတု ဨဗြဴဂှ် စၟတ်စွံလဝ် တင်တုပ်စိုတ် (၅)တင်ရ။ဆ္ဂး ၜိုန်ရစိုပ်ကၠုင်၂၀၂၆ကီုလေဝ် တၠအဝဵုပၞာန်တအ် သီုဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် တင်တုပ်စိုတ်တအ်ဂှ် မွဲသာ် ပရေင်ပကီုပရာပ်တအ်ဂှ်သာတုဲကၠောန်သ္ပဒၟံင်ရ။ဍုင်ဖိလေပ်ပေန် ဒးကေတ်တာလျိုင် ဥက္ကဋ္ဌဏအ်ဂှ် ဒှ်အာ ပရေင်ကေတ်တာလျိုင် ပၜက်ကၠေအ်အလန်ကၟိန်ဍုင်မျာန်မာတုဲ ဣဏအ်ဂှ် ပံက်ထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ အာဇြဳယျာန်တအ် မွဲအလ်ှေ ဟွံကေင်ဆဵုဂဗ ပရေင်ဒတူလိုင် မကြံင်မ္ၚိုဟ် လတူပရေင်ဍုင်မျာန်မာရ။အတိုင်ဖိလေပ်ပေန် မကြီုစလဝ်”Navigating Our Future Together”ဂှ် ရန်တၟအ်လဝ် တတ်ထပါ်အာ တင်ကော်ဆော အကြာဒေသတအ် နကုဇြဟတ်ပံင်ကောမ်ကီုလေဝ် ပရေင်ဍုင်မျာန်မာဂှ် ဒှ်ဒၟံင်နိဝဵု သွက်တင်ရန်တၟအ်ဏအ် ဇၞော်ကုဇြဟတ်ရ။ပ္ဍဲ ဂိတု ဂျာန်ညဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၆ဏအ် ကေတ်ထောအ်တာလျိုင် ဥက္ကဋ္ဌ အာဇြဳယျာန်ဗက်ဂှ် ပရေင်ဍုင်မျာန်မာဂှ် စွံလဝ်ပရေင်ကမၠောန်အဓိကရ။သမ္မတ ဖိလေပ်ပေန် ဝှာဒဳနာန် မာကိုအ် ဂျူနဳယာဝွံ ခန်ကၞာတ်လဝ် ဝန်ဇၞော်ဍုင်မ္ၚး Maria Theresa Perreno Lazaro နဒဒှ် ကလုတ်တၟေင်အာဇြဳယျာန် မပစၞးကၟိန်ဍုက်မျာန်မာရ။ဝန်ဇၞော် Lazaro ဝွံ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၆ ဂိတုဂျာန်ညဝ်ဝါရဳ နူ၅ စိုပ်၇ဂှ် အာလဝ်ကၟိန်ဍုင်မျာန်မာ နကုတရဴပရေင်ကလုတ် ဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ပ္ဍဲတရဴဏအ်ဝွံ ညးတေအ် ဂွံဂဗလဝ် ကုသကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် မေန်အံင်လှိုင် ကောမ်ကု ညးတာလျိုင် သွာင်လတူတအ်ရ။ပ္ဍဲပရေင်ဆဵုဂဗဂှ် သဳကၠဳလဝ် ပရူပရေင်ဍုင်မျာန်မာ၊ပရူပေဲါရုဲမာဲကံင်ဇြဳပၞာန် မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ကောမ်ကု အကာဲအရာသ္ဂောအ်ဆက်ရပ်အာ တင်တုပ်စိုတ်(၅)တင်တအ် ပါလုပ်ဒၟံင်ရ။ဆ္ဂး တရဴဏအ်ဂှ် ဒှ်တရဴဆက်မိတ်ညးသကအ်သၟးရတုဲ ပရေင်မူဝါဒပြံင်သၠာဲ ဗွဲမကၠးဖ္ဍးဂှ် ဟွံဂွံညာတ်ဏီရ။မဟာဗျူဟာ ဖိလေပ်ပေန်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုလၟေင်ကမၠောန် ဍုင်မဒှ်ကၠုင်လဝ် ဥက္ကဋ္ဌ အေန်ဒိုဝ်နဳယှာ၊လဴ၊မလေဝ်ယှာတအ်တုဲ ရပ်စပ်အာမူဝါဒ “Constructive,Principled and Inclusive Approach ဂှ် ရန်တၟအ်လဝ်ရ။ဆ္ဂး ပေဲါရုဲမာဲကံင်ဇြဳပၞာန် မကၠောန်ဗဒှ်ဒၟံင် ကု ပကီုပရာပ်တအ်ဂှ် ဒှ်ကၠုင်တင်ကော်ဆော သွက်ဖိလေပ်ပေန် ဇၞော်ကုဇြဟတ်ရ။
ပေဲါရုဲမာဲကၟိန်ဍုင်မျာန်မာ ၂၀၂၆ ကု လညာတ်ကၟိန်ဍုင်ဇဳ
တၠအဝဵုပၞာန်ဝွံ ပေဲါရုဲမာဲ နူဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၂၀၂၅ စဵုစိုပ် ဂိတုဂျာန်ညဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၆ဏအ် ကၠောန်ဒၟံင် နကုဒကုတ်ရ။ကံင်ဇြဳပၞာန်ဝွံ ဂ္စါန်ဒၟံင် ပေဲါရုဲမာဲဏအ် ညံင်သ္ဂောအ်လုပ်သၞောဝ်ကီုလေဝ် ကုလသမဂ္ဂ ကု ဍုင်ပလိုတ်တအ်ဂှ် ပ္ဍိုက်ဂရိုက်လဝ် နဒဒှ်ပေဲါရုဲမာဲအလီဟေင်ရ။ပ္ဍဲပေဲါရုဲမာဲ ဒကုတ်(၁)ဂှ် ညးကဵုမာဲ နွံဒၟံင် ၅၂%ဏောင်ဂှ် ကံင်ဇြဳပၞာန်လလောင်တြးလဝ်ကီုလေဝ် မဂၞန်တဏအ်ဂှ် ဒှ်ဆထ္ၜးဗီုပြင်ရတုဲ ညးမနွံပၟိက် ကံင်ဇြဳပၞာန်တအ်ဟေင် ဇၞးလဝ်ရ။ပလီုထောအ်လဝ် ဗော်ဒစးဍေဟ်တအ် မနွံယၟုNLDသၟးဟွံက သီုရပ်လဝ် က္ဍိုပ်သကိုပ် NLD အံင်သာန်သုကျဳ ကုညးတာလျိုင် NLDဂမၠိုင်ဂှ် ဟွံကိတ်ညဳ ကုစၞောန်ဒဳမိုဝ်ကရေဇြဳပုဟ်ဂှ် ထေင်လဵုဒၟံင်ရ။
ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဂကောမ်အလဵုသဳ သမ္မတထြာမ် တိုန်ကၠုင်ဂှ်လေဝ် ဆေင်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်ဍုင်မျာန်မာရ။ဝန်ဇၞော်ဍုင်မ္ၚးအမေရိကာန် Marco Rubio ဝွံ ပ္ဍဲလိခ်သဝဏ် တ္ၚဲဗၠးၜးကၟိန်ဍုင်မျာန်မာဂှ် ပရေင်ပ္ညဳပ္ညပ်ဝွံ ပလဝ်အဓိက နူပရေင်ဒဳမိုဝ်ကရေဇြဳ ကုအခေါင်အရာမၞိဟ်တအ်တုဲ လတူပေဲါရုဲမာဲ ဟွံပါ်ပဲါလဝ် ဇြိုဟ်ဟ်နက်က်ဂှ် ဒှ်ပရေင်ပြံင်သၠာဲမူဝါဒဏောင် ခယျကေတ်လဝ်ရ။ကြုက်၊ရာဿျှာ၊အေန်ဒိယျတအ်လေဝ် ဗလးဏာ ညးမရံင်ကျောဝ်တအ်တုဲ ဗီုပြင်နွံဒၟံင် သွက်ဂွံပစၟတ် ကုပေဲါရုဲမာဲနွံရောင် ညာတ်ရ။
တမြံင်ပရေင်ကလုတ် အကြာဒေသ ကောမ်ကု ပရေင်ဂီုကၠီုပယျဵုဓနက်
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၆၊ဂိတုဂျာန်ညဝ်ဝါရဳဏအ်လေဝ် ပွမဆက်ဆောမ် ကုဍုင်ဗဒဲါတအ်ဂှ် ကြံင်မ္ၚိုဟ်ကၠုင်ဒၟံင်ရ။ပ္ဍဲပယျဵုဘေန်ဂလာဒါသ်ဂှ် AA ကု ARSAတအ်ဒှ်ပေဲါဗတိုက်တုဲ ဟိုတ်နူကမ်လွဟ် ၜက်အာပယျဵုဂှ်ရ ဝန်ဇၞော်ဍုင်မ္ၚးဘေန်ဂလာဒါသ် ကော်ကေတ် ကလုတ်မျာန်မာတုဲ ကဵုလဝ်သတိနွံရ။တုဲ ရိုဝ်ဟေန်ဂျာ ကု ကောန်ဍုင်မျာန်မာတအ် တ်လုပ်ဒၟံင် ပယျဵုဓနက်ဂှ် ဒှ်ဓဝိင်သွက် ဂီုကၠီုဍုင်ဘေန်ဂလာဒါသ်ရ။
အကြာ ဍုင်ဒဳမဝ်ဗၟံက် ကု ကံင်ဇြဳပၞာန်တအ်လေဝ် ကယျာန်ဓဝါတ်ပရေင်ကလုတ်လေဝ် နွံကၠုင်ရ။ဂကောမ်အခေါင်အရာမၞိဟ်ချေင်(CHRO)တအ် တေင်လဝ် ပ္ဍဲရုင်(Public Prosecutor’s Office)ဍုင်ဒဳမဝ် သွက်သ္ဂောအ်စောဲဂဗုတ် ကုကံင်ဇြဳပၞာန် နကု Universal Jurisdiction တုဲ သမ္မတဒဳမဝ် José Ramon-Horta ဂှ်လေဝ် ဟိုတ်နူ ဒုင်တၠုင်ဆဵုဂဗ ကုဂကောမ်CHROဂှ် ကံင်ဇြဳတအ် တးပဲါလဝ်ဇၞော်ကုဇြဟတ်ရ။ကံင်ဇြဳပၞာန်ဝွံ ကော်ကေတ် ညးတာလျိုင် ရုင်ကလုတ်ဒဳမဝ်ယာယဳဂှ်တုဲ ဒဒှ်ရဖံက်ဒၟံင်ပဋိညာဉ်အာဇြဳယျာန်ဏောင်ဂှ် ကဵုဏာသတိရ။ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဒဒှ်ရဍုင်အာဇြဳယျာန်တြေမ်တအ်သၟးဟွံသေင် ဍုင်လုပ်ကၠုင်ဂကောမ်အာဇြဳယျာန်တၟိ ဍုင်ဒဳမဝ်လေဝ် လစွံစိုတ် တၞဟ်ခြာဒၟံင် ကုကံင်ဇြဳပၞာန်ဏောင်ဂှ် ဂွံညာတ်ကေတ်ရ။
တင်တုပ်စိုတ် အာဇြဳယျာန် (၅)တင် ဟွံဒှ်ကမၠောန်
ဒဒှ်ရ ပရေင် တင်တုပ်စိုတ် (၅)တင်ဝွံ ပ္ဍဲ၂၀၂၆ဏအ် ဟွံဒှ်ကမၠောန်ရဂှ် ဒှ်တင်ကယျာန်ကၠေအ်ဟွံဂွံရ။တင် ဟိုတ်ဂွံလီုလာ်အာဂှ် နွံပိတင်ရ။
(၁)ကံင်ဇြဳပၞာန်ဝွံ ၜိုန်ရ ထပက်လဝ်စၟတ်တဲ ပ္ဍဲတင်တုပ်စိုတ်ဂှ်ကီုလေဝ် နတဲဂှ် သ္ဂောအ်ဒေါအ်ထောအ် ပရေင်ပကီုပရာပ်ဂှ် ဆန္ဒဟွံမဲတုဲ သွက်အာဏာဂွံဗိုန်ဟေင် ဂ္စါန်ကၟောန်ဒၟံင်ရ။ပွမဒးဆဵုဂဗကု ကလုတ်တၟေင်တအ်ဂှ် ညးသ္ဒးပါလုပ်ထေက်တအ်(ညံင်ရဴအံင်သာန်သုကျဳ ကု ဂကောမ်ပၠန်ဂတးတအ်) ဟွံကဵုပါဂှ် ဟွံနွံကုရှ်သာ “Constructive Dialogue” တင်တုပ်စိုတ်တအ်ရ။
(၂)ဟိုတ်နူ ရပ်လဝ် မူဝါဒ ပါလုပ်ပရေင်ပ္ဍဲဍုင် ဂကောမ်အာဇြဳယျာန်ဟွံဂွံ( Non-interference)ကု သ္ဒးဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဂြုဂြုဂြီုဂြီုဂှ်ရ ဒုဟ်ဒဏ် မထေက်ကြိုက်ဂှ် ကဵုဟွံမာန်ဏီရ။တးပဲါလဝ် ကံင်ဇြဳပၞာန် နူဝိုင်သဳကၠဳကဆံင်သၠုင်ဂှ် ဒှ်အရာဘပဠ သွက်ကံင်ဇြဳပၞာန်တအ်ကီုလေဝ် သွက်ဂွံပြံင်သၠာဲထောအ် နတဲဂှ် ဟွံရုမ်ဂပ်ဏီရ။
(၃)ဇၟာပ်သၠာဲပြံင် အလန်ဥက္ကဋ္ဌ ဂှ် ဒးခါန်ကၞာတ်ကလုတ်တၟိဂှ် အသိင်ရပ်စပ် ပရေင်ဍုင်မျာန်မာဂှ် ဍိုန်လျအာရ။သွက်သ္ဂောအ်သောင် ပြဿနာဏအ်ဂှ် ဂလာန် ကဵုကသပ် သွက်သ္ဂောအ်ခါန်ကၞာတ် ကလုတ်လၟိုန်(Permanent Special Envoy)ကီုလေဝ် တင်တုပ်သၟဟ်နူ ဍုင်ကောန်ဂကောမ်တအ် ဟွံဂွံဏီရ။
နိဂီု
သရုပ်ထောအ်နိဂီုမ္ဂး အာဇြဳယျာန်ဝွံ တင်ရန်တၟအ်မူလ တင်တုပ်စိုတ်၅တင်ဂှ် ထမံက်ရုပ်ရဴဟွံမာန်ရ။ဍုင်မဒှ် ဥက္ကဋ္ဌအာဇြဳယျာန် ဖိလေပ်ပေန်လေဝ် ပစၟတ်သမ္တီကမျဏအ်တုဲ ထမံက်ရုပ်ရဴ ယန္တရာဇြဟတ်ပံင်ကောမ်(မပတမ် NUG ကု ဂကောမ်ရပ်လွဟ်ကောန်ဍုင်အရေင်)ဂှ် ဒးနွံပၟိက် ဗွဲမပြဟ်ထေက်ရောင်။ဣဏအ်မှ ဂွံဒတူလိုင်အာ နဒဒှ်ဂကောမ်ထိင်ဒက် ပရေင်ၜိုဟ်လလမ် အကြာဍုင်အာဇြဳယျာန်မာန်ရောင်။ဆ္ဂး ဥက္ကဋ္ဌအာဇြဳယျာန် ဖိလေပ်ပေန်ဝွံ ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ကုပရေင်ၜဳကြုက်သမၠုင်ကျာ အမေရိကာန်-ကြုက် ပြိုင်ဒၟံင်ဇြဟတ်ဂှ်မ္ဂး ၜိုတ်လဵုစိုတ်လုပ်စ လတူပရေင်ဍုင်မျာန်မာမာန်ဂှ် ဒးမင်ကျောဝ်ရောင်။
